انحراف ستون فقرات، نوعی ناهنجاری در راستای طبیعی مهرههاست که میتواند فرم بدن را تغییر دهد و دامنۀ حرکتی بیمار را محدود کند. برای درمان انحراف ستون فقرات بسته به شدت ناهنجاری، نوع انحراف، سن بیمار و وضعیت عمومی سلامت او، میتوان درمانهای غیرجراحی مانند فیزیوتراپی و تمرینات اصلاحی تا جراحی فیوژن را توصیه کرد.
در این مقاله از سایت دکتر محمدرضا شاه محمدی متخصص جراحی مغز و اعصاب و جراح انحراف ستون فقرات در تهران، خواهیم دانست که انحراف ستون فقرات یا اسکولیوز چیست، چه نشانههایی دارد، چرا ایجاد میشود و چگونه باید درمان شود.
انحراف ستون فقرات چیست؟
انحراف ستون فقرات (Spinal deformity) وضعیتی است که در آن، ستون فقرات از راستای طبیعی خود خارج شده و به سمت راست یا چپ منحرف میشود. این انحراف معمولاً در تصاویر رادیولوژی بهصورت حرف C یا S دیده میشود و بسته به شدتی که دارد، ممکن است به احساس درد، تغییر در شکل بدن یا اختلال در عملکرد اندامها منجر شود.
شایعترین نوع این بیماری، اسکولیوز است که معمولا در دوران کودکی یا نوجوانی تشخیص داده میشود؛ اما در بزرگسالان نیز میتواند بهدلایل مختلفی به وجود آید. این بیماری در بین عموم، گاهی با عناوینی مانند «کجی ستون فقرات» یا «انحنای غیرطبیعی کمر» نیز شناخته میشود.
برای درک بهتر اینکه اسکولیوز چیست و چه تفاوتی با سایر انواع انحراف دارد، باید با دیگر انواع انحراف ستون فقرات و علل بروز آنها آشنا شویم.
انواع انحراف ستون فقرات
برای پاسخ به این پرسش که انحراف ستون فقرات چیست، لازم است ابتدا با انواع رایج این اختلال آشنا شویم. مهمترین اشکال انحراف ستون فقرات شامل اسکولیوز، کیفوز و لوردوز هستند که هر یک، ویژگیهای ساختاری و علائم بالینی خاص خود را دارند و ممکن است به دلایل مادرزادی، رشدی یا اکتسابی در طول زندگی بروز کنند.
۱. اسکولیوز؛ انحراف ستون فقرات به طرفین
برای اینکه بدانیم اسکولیوز چیست، باید به همان انحرافات C یا S شکلی اشاره کنیم که در تصاویر رادیولوژی از نمای پشتی بدن دیده میشود. اسکولیوز (Scoliosis) شایعترین نوع انحراف ستون فقرات است و به حالتی گفته میشود که ستون فقرات به سمت یک طرف منحرف شده و از نمای پشتی بدن، شکل C یا S پیدا میکند.
این وضعیت ممکن است بهصورت مادرزادی وجود داشته یا در دوران کودکی یا نوجوانی به دلایل ناشناخته یا حتی پس از آسیب به ستون فقرات ایجاد شود. شناخت بهموقع این اختلال نقش مهمی در پیشگیری از پیشرفت آن دارد.
۲. کیفوز؛ برآمدگی ستون فقرات
نوع دیگری از انحراف ستون فقرات، کیفوز (Kyphosis) است که به افزایش غیرطبیعی انحنای پشتی ستون فقرات به سمت جلو گفته میشود. به همین دلیل از نمای جانبی، بهصورت قوس روبهبیرون یا اصطلاحا «قوز» دیده میشود.
این بیماری اغلب در نوجوانان شایع است که به کایفوز وضعیتی شناخته میشود؛ اما انواع دیگری مانند کایفوز شوئرمان (Scheuermann’s kyphosis) و کایفوز پیری را هم در بر میگیرد. کایفوز شوئرمان نوعی اختلال رشدی است که سه یا بیش از سه مهرۀ مجاور ستون فقرات قوسدار میشوند؛ کایفوز پیری نیز به دلیل شکستگیهای فشاری یا تغییرات دژنراتیو در میانسالان بروز پیدا میکند.
۳. لوردوز؛ فرورفتگی ستون فقرات
به افزایش بیش از حد انحنای طبیعی ناحیه کمری ستون فقرات، که باعث میشود کمر به شکل مشخص به سمت داخل قوس پیدا کند، لوردوز (Lordosis) میگویند. این وضعیت در زبان عامیانه با عنوان «گودی کمر» شناخته میشود و میتواند تعادل بدن را بر هم زده و فرد را به درد، خستگی یا حتی اختلال در راه رفتن دچار کند.
بسته به اینکه لوردوز به چه علتی ایجاد شده، انواع مختلفی دارد و شامل لوردوز مادرزادی، لوردوز وضعیتی، لوردوز جبرانی و لوردوز چاقی یا دوران بارداری میشود.
علل انحراف ستون فقرات؛ از تولد تا میانسالی
انحراف ستون فقرات در برخی بیماران، از همان دوران جنینی و بهصورت مادرزادی آغاز میشود. در این حالت، شکلگیری ناقص مهرهها یا جوشخوردگیهای غیرطبیعی میان آنها، انحرافات شدیدی را در ستون فقرات به وجود میآورد که اغلب از دوران نوزادی یا کودکی قابل مشاهده است.
این عارضه میتواند به مرور زمان و در اثر عوامل اکتسابی نیز شکل گیرد. بهعنوان مثال، در اسکولیوز ایدیوپاتیک که شایعترین نوع اسکولیوز است، علت دقیق مشخص نیست؛ اما معمولا در دوران رشد نوجوانی بروز پیدا میکند.
کیفوز شوئرمان در نوجوانان یا لوردوز ناشی از ضعف عضلات شکم و لگن در جوانان نیز مثالهایی از انحرافات ساختاری ستون فقرات هستند که طی زمان و بدون زمینه ژنتیکی مشخص ایجاد میشوند.
در موارد دیگر، انحراف ستون فقرات میتواند عارضهای از سایر بیماریها باشد یا بر اثر آسیب و ضربه ایجاد شود. برای مثال، شکستگی مهرهها در سالمندان مبتلا به پوکی استخوان، جراحیهای قبلی ستون فقرات، بیماریهای عصبی–عضلانی مانند فلج مغزی، دیستروفی عضلانی و حتی دررفتگی مادرزادی لگن میتواند قوسهای شدیدی را در ستون فقرات به وجود آورد.
علاوهبر این، سبک زندگی نامناسب و عواملی مانند:
- رژیم غذایی نامناسب (کمبود کلسیم و ویتامین D)
- استرس و اضطراب مزمن
- خوابیدن نادرست
- عادات غلط نشستن و ایستادن
- بیتحرکی
- چاقی
- بارداری
- ضعف عضلانی
نیز میتوانند در تشدید این بیماری نقش داشته باشند.
علائم انحراف ستون فقرات و نحوۀ تشخیص آن
علائم انحراف ستون فقرات بسته به نوع و شدت ناهنجاری متفاوت است؛ اما در اغلب موارد، نشانهها بهتدریج ظاهر میشوند و ممکن است تا مدتها بدون درد باقی بمانند.
شایعترین علائم اسکولیوز، شامل عدم تقارن در شانهها یا لگن، برجستگی یک سمت دندهها، کج ایستادن بدن، گودی یا برآمدگی غیرطبیعی کمر هستند. همچنین محدودیت حرکتی، سفتی و خشکی در ناحیه گردن یا کمر، خستگی زودهنگام هنگام ایستادن یا راه رفتن، درد در ناحیۀ پشت یا کمر و در برخی موارد، تفاوت قابلمشاهده در طول پاها را هم در بر میگیرد.
علاوهبر این، گاهی ضعف در عضلات مرکزی بدن هم میتواند از عوارض انحراف ستون فقرات باشد. در اسکولیوز شدید، علائمی مانند درد مزمن، فشار روی اعصاب، بیحسی اندامها یا حتی مشکلات تنفسی و قلبی نیز ممکن است بروز کند.
تشخیص انحراف ستون فقرات
تشخیص انحراف ستون فقرات با معاینه بالینی توسط متخصص آغاز میشود. پزشک با مشاهدۀ وضعیت ایستادن، خم شدن به جلو و بررسی تقارن بدن، وجود ناهنجاری را تشخیص میدهد و در صورت لزوم، از تصویربرداری مانند رادیوگرافی کمک میگیرد تا زاویه انحراف را اندازهگیری کند. برای بررسی دقیقتر مهرهها و نخاع، بهویژه در موارد مشکوک به علتهای مادرزادی یا فشردگی عصبی نیز از MRI یا سیتیاسکن استفاده میشود.
لازم است بدانید که توجه به علائم انحراف ستون فقرات در کودکان و نوجوانان، نقش بسیار مهمی در تشخیص بهموقع این بیماری و پیشگیری از پیشرفت آن، ایفا میکند.
روشهای درمان انحراف ستون فقرات
انتخاب روش درمان انحراف ستون فقرات به شدت ناهنجاری، نوع انحراف، سن بیمار و وضعیت عمومی سلامت او بستگی دارد. در بسیاری از موارد خفیف تا متوسط، درمانهای غیرجراحی مانند فیزیوتراپی و تمرینات اصلاحی مؤثر هستند؛ اما در موارد شدیدتر یا زمانی که انحراف با درد یا اختلال عملکرد همراه باشد، ممکن است پزشک، جراحی را تجویز کند.
درمان انحراف ستون فقرات با فیزیوتراپی
فیزیوتراپی یکی از اصلیترین و مؤثرترین روشهای درمان انحرافات خفیف تا متوسط ستون فقرات است. این روش با تقویت عضلات نگهدارنده ستون فقرات و جلوگیری از پیشرفت انحراف، درد را کاهش داده و انعطافپذیری بیمار را افزایش میدهد.
فیزیوتراپی ستون فقرات معمولا از تمرینات اصلاحی اختصاصی، کششهای کنترلشده، تقویت عضلات مرکزی، آموزش وضعیت صحیح بدن و در صورت نیاز، ماساژ درمانی یا الکتروتراپی تشکیل میشود. همچنین برای بیماران مبتلا به اسکولیوز، استفاده از روشهایی مانند متد شوثر اثربخشی بالایی دارد.
این نوع درمان توسط فیزیوتراپیستهای باتجربه در اختلالات اسکلتی–عضلانی انجام میشود و در صورت پیگیری منظم، میتواند نقش مؤثری در کنترل و بهبود وضعیت ستون فقرات داشته باشد.
جراحی انحراف ستون فقرات
در مواردی که انحراف ستون فقرات شدید باشد، جراحی فیوژن ستون فقرات (Spinal Fusion) بهعنوان روش اصلی درمان تجویز میشود.
در این عمل، جراح مغز و اعصاب، مهرههای منحرفشده را در موقعیت صحیح قرار داده و آنها را با استفاده از پیچ، میله و پلاکهای مخصوص، به یکدیگر متصل میکند تا بهتدریج به هم جوش بخورند. این کار باعث اصلاح انحراف، کاهش درد و جلوگیری از پیشرفت انحراف در آینده میشود.
جراحی فیوژن ستون فقرات با بیهوشی کامل بیمار انجام شده و بسته به شدت انحراف و شرایط جسمی او، ممکن است چند ساعت طول بکشد. پس از عمل، بیمار نیاز به توانبخشی تدریجی دارد تا به تحرک کامل و وضعیت طبیعی خود بازگردد.
به گفتهی دکتر شاه محمدی، جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات:
«در جراحی فیوژن ستون فقرات (Spinal Fusion)، هدف ما تنها صاف کردن مهرهها نیست، بلکه ایجاد پایداری عملکردی ستون فقرات و کاهش فشار بر بافتهای عصبی است. در این روش، مهرههای آسیبدیده یا منحرفشده با ابزارهای مخصوص مانند پیچ و میله (Screw & Rod System) تثبیت میشوند تا بهمرور زمان با استخوانهای مجاور جوش بخورند.
نکتهی مهم این است که موفقیت جراحی فقط به مهارت جراح محدود نمیشود؛ رعایت دقیق مراقبتهای پس از عمل و برنامه توانبخشی نقش بسیار مهمی در بازگشت بیمار به تحرک طبیعی و زندگی بدون درد دارد.»
سوالات متداول
عوارض انحراف ستون فقرات چیست؟
انحراف ستون فقرات در صورت پیشرفت، میتواند به درد مزمن، اختلال در راه رفتن، فشار بر اعصاب، کاهش ظرفیت تنفسی و تغییر شکل بدن منجر شود.
اسکولیوز در چه سنینی رایجتر است؟
اسکولیوز اغلب در سنین رشد، بهویژه بین ۱۰ تا ۱۸ سالگی تشخیص داده میشود؛ اما ممکن است در کودکی یا حتی میانسالی نیز بروز پیدا کند.
چگونه میتوان از انحراف ستون فقرات پیشگیری کرد؟
با حفظ وضعیت صحیح بدن، تقویت عضلات مرکزی، فعالیت بدنی منظم، رژیم غذایی حاوی کلسیم و ویتامین D و بررسیهای دورهای در سنین رشد، میتوان از بروز یا پیشرفت این بیماری جلوگیری کرد.
آیا برای درمان انحراف ستون فقرات در کودکی روشی به جز جراحی وجود دارد؟
اگر بیماری خفیف باشد، میتوان با استفاده از بریس (قوزبند)، فیزیوتراپی تخصصی و تمرینات اصلاحی از پیشرفت انحراف جلوگیری کرد.
چه زمانی باید برای انحراف ستون فقرات به پزشک مراجعه کنیم؟
هنگامی که متوجه عدم تقارن در شانهها یا لگن، درد مداوم پشت، تغییر در فرم بدن یا تفاوت در طول پاها شدید، باید توسط پزشک معاینه شوید.
برای مشاوره درمان انحراف ستون فقرات با مطب دکتر شاه محمدی جراح انحراف ستون فقرات تماس بگیرید.