گاهی پس از جراحی دیسک کمر، ممکن است دیسک در همان محل دوباره دچار فتق شود که به این وضعیت، فتق مجدد دیسک کمر (Recurrent Lumbar Disc Herniation) میگویند. این عارضه نسبتا شایع بوده و بر اساس مطالعات مختلف، حدود 10 تا ۱۵ درصد از بیماران را درگیر میکند.
اما بازگشت درد همیشه به معنی عود دیسک نیست و میتواند دلایل دیگری هم داشته باشد. در ادامه این مقاله از سایت دکتر محمدرضا شاه محمدی، با دلایل عود دیسک کمر بعد از عمل جراحی، روشهای درمان و راهکارهای کاهش خطر آن آشنا خواهید شد.
دلایل عود مجدد دیسک کمر پس از جراحی
بعد از عمل جراحی، ممکن است دیسک کمر تحتتأثیر عوامل مختلفی مانند وضعیت دیسک، شرایط بیمار و ویژگیهای ستون فقرات، قرار گرفته و مجددا، عود کند. توجه داشته باشید که این عوامل با علل باقیماندن یا بازگشت درد پس از جراحی یکسان نیستند؛ بنابراین هر دردی پس از عمل جراحی، لزوما ناشی از عود دیسک نیست. در ادامه، به مهمترین دلایل عود مجدد دیسک کمر اشاره خواهیم کرد.
آمارها چه میگویند؟ نگاهی به یافتههای یک مطالعه متاآنالیز جامع
برای درک دقیقتر میزان شیوع این عارضه، میتوان به یکی از معتبرترین پژوهشهای منتشرشده در ژورنال بینالمللی Medicine استناد کرد. در یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز گسترده (Systematic Review and Meta-Analysis) که بر روی دادههای بالینی هزاران بیمار تحت جراحی دیسکتومی انجام شد، نتایج زیر به اثبات رسید:
- نرخ عود قطعی: میانگین بازگشت مجدد فتق دیسک در این جامعه آماری گسترده بین ۵ تا ۱۵ درصد متغیر بوده است.
- نقش مخرب دخانیات: بر اساس این مطالعه، خطر عود دیسک در افراد سیگاری تقریباً دو برابر (Odds Ratio: 1.99) افرادی است که دخانیات مصرف نمیکنند؛ چراکه نیکوتین عروق تغذیهکننده حلقه فیبری دیسک را منقبض کرده و مانع ترمیم بیولوژیک آن میشود.
- تأثیر دیابت: بیماران مبتلا به دیابت بهصورت معناداری (حدود ۱۹٪ بیشتر) در معرض فتق مجدد قرار دارند، زیرا هایپرگلیسمی بافت کلاژن دیسک را ضعیف میکند.
🔗 منبع علمی و دسترسی به اصل مقاله در پابمد:
1. باقی ماندن یا ایجاد مجدد فتق دیسک
در برخی موارد، بخشی از دیسکِ آسیبدیده، پس از جراحی باقی میماند یا با گذشت زمان، دوباره از محل ضعیفشدۀ دیسک خارج میشود. اگر در همان سطح جراحیشده، دوباره فتق دیسک ایجاد شود و به ریشۀ عصبی فشار وارد کند، ممکن است بیمار دوباره با علائمی مشابه قبل از عمل، مانند درد تیرکشنده یا بیحسی پا، روبهرو شود.
2. ایجاد نقص یا پارگی حلقه فیبری دیسک
حلقۀ فیبری، لایۀ محکم بیرونی دیسک است. جراحی یا حتی خودِ فتق دیسک، میتواند باعث ایجاد نقص در این حلقه شود. اگر این ناحیه پس از عمل جراحی بهخوبی ترمیم نشود، احتمال خروج مجدد مواد دیسک از همان محل و ایجاد دوبارۀ فتق افزایش مییابد.
3. تغییرات ساختاری یا تخریب مجدد دیسک
پس از جراحی، روند فرسایش و تخریب دیسک ممکن است همچنان ادامه داشته باشد. کاهش ارتفاع دیسک و تغییرات ساختاری ناشی از فرسایش، میتواند توانایی دیسک برای تحمل فشار را کاهش دهد و در برخی افراد، زمینه را برای ایجاد فتق مجدد فراهم کند.
4. مشکلات حرکتی ستون فقرات
حرکت بیش از حد یا بیثباتی در بخش جراحیشدۀ ستون فقرات، میتواند فشار مکانیکی بیشتری به دیسک وارد کند و احتمال فتق مجدد را افزایش دهد. مطالعات و آمار پزشکی اخیر، دامنۀ حرکتی بیشتر در صفحه ساژیتال را با افزایش خطر عود دیسک مرتبط دانستهاند.
5. نوع فتق اولیه
نوع فتق دیسک و ویژگیهای آن پیش از جراحی نیز میتواند بر احتمال عود دیسک بعد از جراحی تأثیر داشته باشد. برای مثال، برخی مطالعات نشان دادهاند که فتق از نوع اکستروژن (فتقی که از لایه بیرونی دیسک بیرون میزند و میتواند به ریشۀ عصب فشار وارد کند)، ممکن است با خطر عود پس از جراحی همراه باشد.
6. مشکلات مرتبط با عمل جراحی
گاهی اوقات، عوامل مرتبط با خودِ جراحی (مثل تکنیک جراحی و میزان برداشتن بخش فتقشده دیسک) هم میتوانند در احتمال عود دیسک کمر نقش داشته باشند. بااینحال، این رابطه صددرصد قطعی نیست و عواملی مانند تجربۀ جراح و شرایط اولیۀ دیسک نیز در نتیجه نهایی تاثیرگذارند.
7. فعالیت شدید بلافاصله پس از عمل
پس از جراحی کمر، بافتهای اطراف دیسک برای ترمیم به زمان نیاز دارند. انجام فعالیتهای شدید یا وارد کردن فشار زیاد به کمر در اوایل نقاهت، میتواند به بافتهای در حال ترمیم فشار وارد کند.
8. مصرف سیگار
نیکوتین و سایر مواد موجود در دخانیات، با کاهش جریان گردش خون و اختلال در ترمیم بافتها، روی روند بهبود دیسک و بافتهای اطراف آن تاثیر گذاشته و زمینه را برای عود مجدد دیسک کمر فراهم میکنند.
9. چاقی و اضافه وزن
شاخص توده بدنی (BMI) بالا و اضافهوزن، میتواند فشار بیشتری بر ستون فقرات و دیسکهای کمر وارد کند و با افزایش خطر عود فتق دیسک پس از جراحی همراه باشد. بنابراین، کاهش وزن و حفظ وزن در محدودۀ سالم، میتواند فشار واردشده بر ستون فقرات را کاهش دهد.
10. ابتلا به دیابت
یکی دیگر از علتهای عود دیسک کمر بعد از عمل جراحی، دیابت و قند خون بالاست. بالا بودن مداوم قند خون، روند ترمیم بافتها را مختل میکند و بر سلامت بافت دیسک و ستون فقرات اثر میگذارد. به همین دلیل لازم است قند خون خود را پس از جراحی کنترل کرده و مواد قندی کمتری مصرف کنید.
درمان دیسک کمر بعد از عمل جراحی
درمان عود دیسک پس از جراحی به شدت علائم و وضعیت بیمار بستگی دارد. اگر بیمار به ضعف عصبی شدید یا بیاختیاری ادرار و مدفوع مبتلا نباشد، میتوان ابتدا از درمانهای غیرجراحی مانند دارو، تمرینات اصلاحی بدن و فیزیوتراپی استفاده کرد.
اما اگر علائم شدید یا ادامهدار باشند و یا نقص عصبی ایجاد شود، ممکن است پزشک، جراحی دوباره را مطرح کند. ضمن اینکه برای برخی بیماران و در صورت وجود بیثباتی ستون فقرات، در کنار جراحی دیسک کمر، عمل فیوژن (جوش دادن و ثابت کردن مهرهها) هم در نظر گرفته میشود.
مزایا و معایب جراحی مجدد دیسک کمر
اگر پس از عمل اولیه، دچار عود فتق دیسک شدهاید و درد تیرکشنده یا علائم فشردگی ریشه عصب (رادیکولوپاتی) شدت یافته است، جراحی مجدد میتواند با آزادسازی عصب، فشار را برداشته و درد را تا حد زیادی بهبود بخشد.
بااینحال، جراحی دوم به مراتب پیچیدهتر و ظریفتر است. تشکیل بافت اسکار و چسبندگی (فیبروز اپیدورال) در محل عمل قبلی، خطرات حین جراحی بهویژه احتمال پارگی پرده نخاع (دورا) یا آسیب عصبی را افزایش میدهد. علاوه بر این، اگر ستون فقرات به دلیل جراحی قبلی یا تغییرات ساختاری دچار بیثباتی بیومکانیکی شده باشد یا عودهای مکرر رخ دهد، ممکن است تنها برداشتن مجدد دیسک کافی نبوده و نیاز به عمل گستردهتری مانند فیوژن ستون فقرات (خشک کردن مهرهها و قرار دادن پروتز/پیچ) باشد.
ازاینرو، تصمیمگیری برای جراحی مجدد به ارزیابی دقیق، شکست درمانهای غیرتهاجمی و انجام MRI اختصاصی (معمولا با تزریق ماده حاجب) نیاز دارد تا بافت اسکار از فتق مجدد تمایز داده شود.
توجه: بروز علائمی نظیر بیاختیاری ادرار یا بیحسی ناحیه لگن نشانه «سندروم دماسبی» بوده و شرایط اورژانسی برای جراحی محسوب میشود.
مراحل پیشگیری از عود مجدد دیسک کمر پس از جراحی
برای اینکه از خطر عود دیسک کمر بعد از جراحی پیشگیری کنید، باید سبک زندگی خود را اصلاح کرده و مراقبتهای پس از عمل را جدی بگیرید. توصیه میکنیم:
- دستورالعملهای پزشک متخصص خود را رعایت کنید؛
- برای بازگشت به فعالیتهای روزانۀ خود عجله نکنید؛
- تمرینات توانبخشی و فیزیوتراپی را طبق نظر پزشک انجام دهید؛
- در صورت مصرف سیگار، حتما برای ترک آن اقدام کنید؛
- وزن خود را در محدودۀ سالم نگه دارید؛
- قند خونتان را کنترل کنید؛
- تا زمان توصیهشده توسط پزشک، از انجام فعالیتهای شدید و بلند کردن وسایل سنگین پرهیز کنید.
سوالات متداول
آیا هر دردی بعد از جراحی کمر نشانه عود دیسک است؟
خیر؛ دردهای خفیف تا متوسط در ماههای اول میتوانند به دلیل التهاب بافتهای حین عمل، کشیدگی عضلات یا تشکیل اسکار پوستی و بافتی باشند و حتماً به معنای فتق مجدد نیستند.
آیا بعد از عمل جراحی احتمال بازگشت دیسک کمر وجود دارد؟
بله؛ حتی پس از جراحی موفقیتآمیز نیز احتمال عود فتق دیسک کمر وجود دارد. این عارضه معمولا در همان سطحی رخ میدهد که قبلا جراحی شده است.
احتمال عود کردن مجدد دیسک کمر پس از جراحی در چه کسانی بیشتر است؟
خطر عود دیسک کمر در همه افراد یکسان نیست؛ اما عواملی مانند سیگار کشیدن، BMI یا شاخص توده بدنی بالا، دیابت، تغییرات فرسایشی دیسک و برخی ویژگیهای فتق اولیه میتواند احتمال عود را افزایش دهد.