نورالژی عصب سه قلو یکی از دردناکترین اختلالات عصبی ناحیه صورت است که بهدلیل تحریک یا آسیب عصب تریژمینال ایجاد میشود. این عصب مسئولیت انتقال حس از صورت به مغز را به عهده دارد و اختلال در عملکرد آن، میتواند باعث دردهای ناگهانی، تیرکشنده و غیرقابلتحمل در صورت شود. این بیماری در افراد بالای ۵۰ سال و در زنان شایعتر است؛ اما ممکن است در هر سنی بروز پیدا کند. نورالژی عصب تریژمینال اگرچه نادر است، اما با تشخیص و درمان بهموقع، میتواند بهطورکامل درمان شود. در ادامه این مقاله از سایت دکتر محمدرضا شاه محمدی جراح مغز و اعصاب با عصب تری ژمینال، علائم و روشهای درمان نورالژی عصب سه قلو بیشتر آشنا شوید.
عصب تری ژمینال چیست و در کجای بدن قرار دارد؟
عصب تری ژمینال (Trigeminal Nerve) یکی از اعصاب مغزی اصلی بدن است که درون صورت وجود داشته و با نام «عصب سهقلو» هم شناخته میشود. این عصب پنجمین عصب از اعصاب دوازدهگانۀ مغزی است که مسئولیت دریافت حس از صورت، کنترل حرکات ارادی فک و برخی حرکات پاراسمپاتیک را بر عهده دارد.
عصب تریژمینال از ساقۀ مغز در قاعدۀ جمجمه ریشه میگیرد و به سه شاخۀ زیر تقسیم میشود:
- شاخه افتالمیک یا چشمی : مسئول دریافت حس پیشانی، حرکات پلک بالا و چشمها؛
- شاخه ماگزیلاری یا فکی بالا : مسئول دریافت حس گونهها، حرکات لب بالا و دندانهای بالایی؛
- شاخه مندیبولار یا فکی پایین : مسئول دریافت حس فک پایین، حرکات لب پایین، دندانهای پایینی و عضلات فک.
نورالژی تری ژمینال چیست و چند نوع دارد؟
بیماری نورالژی عصب تریژمینال (Trigeminal Neuralgia) نوعی اختلال عصبی بسیار دردناک است که یکی از شاخههای عصب سهقلو را تحریک کرده یا به آن آسیب میزند. این وضعیت، دردهای ناگهانی، شدید و تیرکشندهای در یک طرف صورت ایجاد میکند.
نورالژی عصب تریژمینال شامل سه نوع:
- نورالژی کلاسیک : ناشی از فشار یک رگ خونی روی عصب تریژمینال،
- نورالژی ثانویه : ناشی از بیماریهای دیگر مانند تومور یا اماس،
- نورالژی با علت نامشخص : ناشی از دلایل ناشناخته
است؛ اما نوع کلاسیک آن بیشتر دیده میشود. این بیماری کیفیت زندگی فرد را بهطور جدی تحتتأثیر قرار میدهد؛ به همین دلیل به تشخیص و درمان تخصصی نیاز دارد.
علائم نورالژی عصب سه قلو و احساس درد آن
همانطور که گفتیم، نورالژی عصب تریژمینال با دردهای تیرکشنده، ناگهانی و شدیدی در یک طرف صورت ظاهر میشود. این دردها بهصورت حملهای و کوتاهمدت بوده و شبیه به ضربۀ خنجر یا شوک الکتریکی احساس میشود؛ به همین دلیل به درد خنجری نیز معروف است. هر حمله معمولا بین چند ثانیه تا دو دقیقه طول میکشد؛ اما ممکن است در طول روز بارها تکرار شود و هر بار، دقیقا مثل دفعات قبلی باشد.
ویژگی مهم نورالژی عصب سهقلو این است که بسته به شاخۀ درگیر، در نواحی بالای چشم، اطراف بینی یا فک پایین بروز پیدا میکند و با عواملی مانند حرف زدن، غذا خوردن، مسواک زدن، اصلاح صورت یا حتی تماس باد سرد، تحریک یا تشدید میشود. برخی بیماران نیز ممکن است پیش از شروع درد، احساس سوزش یا گزگز خفیف داشته باشند.
گاهی بین حملات این بیماری، دورههایی بدون درد نیز وجود دارد؛ اما در موارد پیشرفتهتر، ممکن است درد مزمن و پیوسته هم ایجاد شود.
علت بروز نورالژی عصب سه قلو
شایعترین نوع نورالژی عصب تریژمینال، نوع کلاسیک آن است که در اثر فشار یک رگ خونی روی ریشۀ عصب، در نزدیکی ساقۀ مغز ایجاد میشود. این فشار بهمرور زمان، باعث آسیب به پوشش محافظ اطراف عصب میشود که میلین (Myelin) نام دارد. میلین مانند یک لایۀ عایق عمل میکند و نقش مهمی در انتقال سریع و دقیق پیامهای عصبی دارد. آسیب به این لایه باعث میشود پیامهای عصبی بهصورت غیرطبیعی منتقل شده و درد، بیحسی یا سایر علائم عصبی را به دنبال داشته باشد.
در برخی موارد، نورالژی ممکن است ناشی از بیماریهای زمینهای مانند اماس، تومورهای فشاری در قاعده جمجمه، آسیبهای ناشی از جراحی یا حتی سکته مغزی هم باشد. با این حال، بیشترین علت بروز آن، به همان نوع کلاسیک برمیگردد.
نحوه تشخیص نورالژی تری ژمینال
از آنجا که درد نورالژی عصب سهقلو ممکن است با بیماریهایی مانند سینوزیت، دنداندرد، سردردهای خوشهای یا میگرن اشتباه گرفته شود، تشخیص این بیماری به دقت بالا و بررسیهای کامل نیاز دارد؛ بهویژه آنکه تأخیر در تشخیص، میتواند روند درمان را سختتر کرده و زندگی روزمرۀ بیمار را با مشکل مواجه کند.
به همین دلیل، توصیه میکنیم در صورت بروز دردهای ناگهانی، شدید و یکطرفه در صورت، سریعا به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید. پزشک با بررسی علائم بالینی و استفاده از روشهای پاراکلینیکی زیر، به تشخیص دقیق رسیده و برای درمان بهموقع، اقدام خواهد کرد.
1. معاینۀ فیزیکی
در مرحلۀ اول، پزشک وضعیت جسمی بیمار را معاینه کرده و با بررسی سابقه علائم، محل درد، مدت و شدت آن و همچنین واکنش بیمار به لمس یا محرکهای محیطی، به وجود احتمالی نورالژی تریژمینال شک میکند. این معاینه به تشخیص تفاوت درد عصب سهقلو از دردهای دندانی یا عضلانی کمک میکند.
2. تصویربرداری
تصویربرداری با MRI با وضوح بالا، روش اصلی برای بررسی وجود فشار رگ خونی روی عصب تریژمینال یا تشخیص علل ثانویه مانند تومور یا ضایعات مغزی است. در صورت عدم امکان MRI یا بررسی ساختارهای استخوانی نیز سیتیاسکن (CT) بهکار میرود.
3. الکترومیوگرافی
در شرایطی که پزشک به آسیب عصبی گستردهتر شک داشته باشد، الکترومیوگرافی (EMG) یا نوار عصب و عضله را درخواست میکند. این آزمایش، عملکرد عصبهای محیطی و عضلات مرتبط به آنها را ارزیابی کرده و کمک میکند تا نورالژی عصب سهقلو از سایر بیماریهای عصبی تشخیص داده شود.
4. آزمایش خون
در برخی موارد، بهویژه برای رد کردن بیماریهای التهابی، عفونی یا سیستمیک مانند اماس یا لوپوس، ممکن است آزمایش خون تجویز شود. نتایج آزمایش خون اگرچه به تنهایی کافی نیست، اما در کنار سایر روشها، به تشخیص قطعی درد نورالژی تریژمینال از سایر دردها، کمک میکند.
روشهای درمان نورالژی عصب سه قلو
برای کنترل یا رفع کامل درد نورالژی عصب سهقلو، روشهای درمانی مختلفی وجود دارد. بسته به شدت بیماری و پاسخ بدن به دارو، پزشک ممکن است از درمان دارویی یا جراحی استفاده کند.
کاهش درد با دارودرمانی
درمان اولیه نورالژی عصب سهقلو معمولا با مصرف قرص کاربامازپین (Carbamazepine) آغاز میشود که تحریکپذیری عصب و درد آن را کاهش میدهد. در موارد شدیدتر، ممکن است تزریق بوتاکس و داروهای بیحسکننده یا ضدالتهاب در ناحیه اطراف عصب نیز انجام شود. با این حال، هیچ یک از این روشها درمان قطعی نیستند و اثری موقتی دارند؛ ضمن اینکه بدن بسیاری از بیماران، پس از مدتی به دارو مقاوم میشود و حتی پس از مصرف نیز درد کاهش نمییابد.
درمان دائمی درد با جراحی
جراحی نورالژی عصب سهقلو، عملی سبک است که بهصورت میکروسکوپی و با کمترین میزان تهاجم انجام میشود. در این روش، جراح با ایجاد یک برش کوچک، به ناحیهای از مغز دسترسی پیدا میکند که عصب سهقلو از آن خارج میشود. سپس، رگی که روی عصب فشار وارد میکرده را از عصب جدا میکند و یک حائل عضلانی بین آنها قرار میدهد. با این روش، فشار رگ خونی از روی عصب برداشته شده و درد بیمار، بلافاصله پس از ریکاوری، برطرف میشود.
این روش، تنها درمان قطعی نورالژی تریژمینال است؛ بههمیندلیل توصیه میکنیم که با تجربۀ درد، حتما به متخصص مراجعه کنید و از مصرف خودسرانۀ دارو، بپرهیزید!
فیلم جراحی تری ژمینال برای درمان نورالژی عصب سه قلو توسط دکتر محمدرضا شاه محمدی
درمان نورالژی عصب سه قلو
برای درمان نورالژی عصب سه قلو میتوانید از طریق فرم زیر به رزرو وقت مشاوره برای جراحی تری ژمینال توسط دکتر شاه محمدی اقدام کنید:
دریافت مشاوره
و یا با مطب دکتر محمدرضا شاه محمدی متخصص جراحی مغز و اعصاب در تهران تماس بگیرید.
سوالات متداول:
درد نورالژی عصب سهقلو چقدر طول میکشد؟
مدتزمان این بیماری متغیر بوده و ممکن است هفتهها یا ماهها ادامه داشته باشد؛ اما گاهی بین حملات عصبی، دورههایی بدون درد وجود دارد.
آیا نورالژی تریژمینال با دارو درمان میشود؟
مصرف داروهایی مانند کاربامازپین میتواند درد را موقتاً کنترل کند؛ اما جای درمان قطعی با جراحی را نمیگیرد.
آیا میتوان از درد نورالژی تریژمینال پیشگیری کرد؟
خیر؛ پیشگیری قطعی از این بیماری وجود ندارد؛ اما با پرهیز از محرکهای عصبی و مراجعۀ فوری به پزشک، میتوان شدت درد را کاهش داد.